Gisteren schreef ik een artikel over het rapport “de OV-chipkaart, de reiziger en het vertrouwen” (pdf) dat de OV-ambassadeur, Jeltje van Nieuwenhoven, heeft laten opstellen. Wanneer het gaat om privacy dan viel mij een conclusie erg op.De vierde conclusie is namelijk: “Veel reizigers maken zich niet druk om de privacy: het wordt pas een issue als er in de media een issue van wordt gemaakt. Een minderheid vindt privacy daarentegen wel belangrijk.”
Jammer genoeg wordt in de toelichting verderop in het rapport niet duidelijk waarop deze conclusie is gebaseerd . De grondslag ontgaat me. Ook in het gesprek met Jeltje van Nieuwenhoven werd dit niet duidelijk. Toch is dit wel een belangrijke vaststelling, want dit kan de indruk wekken dat er niets aan de hand is als de media hun mond maar houden. Maar dat staat gelukkig niet in het rapport. Sterker nog: de opstellers zeggen privacy belangrijk te vinden.
Volgens mij staan in de conclusie meerdere statements, die de moeite waard zijn eens goed te bekijken. De eerste is dat mensen zich niet bezorgd maken om de privacy-aspecten van de OV-chipkaart. Vervolgens stellen de onderzoekers dat de media het thema wel op de kaart zetten. Tot slot is er een groep die zich wel druk maakt.
Niet druk maken om privacy
Het eerste punt is helemaal waar. De meeste mensen maken zich niet druk om de privacy rond de kaart. Dat lijkt me logisch, want om dat te kunnen moet je de gevolgen overzien. Daarvoor moet je systeemkennis hebben. Dat mag je van de gemiddelde reiziger nu eenmaal niet verwachten, want die gaat van A naar B en meer is er ogenschijnlijk niet aan de hand. De reiziger denkt immers met een elektronische strippenkaart te reizen. Hij weet dus ook niet dat er een administratief systeem achter zit, waarvoor de transacties zeven jaar bewaard moeten worden.
Bepaalde elementen uit het systeem blijven dan ook onduidelijk voor ze. Weinig mensen zullen bijvoorbeeld op straat in staat zijn om uit te leggen wat RFID is en weten al helemaal niet waar zo’n afkorting voor staat. Laat ik dan helemaal niet ingaan op de vraag of de kaart zich bij het poortje authenticeert of dat dit nou omgekeerd werkt wat vanuit beveiligingsoogpunt toch een zeer relevant detail is. Als Wouter Bos bij een simpele desktop aanbesteding als GOUD al zegt dat hij “er geen hout van snapt” dan mogen we van de gemiddelde burger zeker niet meer verwachten.
Rol media
Precies om die reden hebben we de media. Het is hun taak om nieuws op te sporen en te duiden. Te vertellen aan de mensen hoe dingen werken en ze dus te informeren. Zo was de desktopaanbesteding GOUD geen enkel issue, totdat ik het aanbestedingsdocument in handen kreeg, het onderzocht en erover schreef. De politiek nam er geen genoegen en het balletje begon te rollen. Anders was het verhaal niet eens besproken in de Tweede Kamer en waren de eisen nooit aangepast.
Dus als de media een “issue” ontdekt en dat verslaat kan iets inderdaad ‘opeens’ een belangrijk thema verworden. Dat is ook logisch, want nu is het systeem wel aan de reiziger verteld. Nu kan hij erover nadenken en zijn conclusies trekken. Het feit dat mensen zich zorgen gaan maken, betekent inderdaad dat er in hun belevingswereld iets aan de hand is. Gelukkig blijkt uit het rapport dat de opstellers het belang van de privacy ook onderschrijven.
Kleine groep mensen
Tot slot leert de conclusie ons dat er een kleine groep mensen is die zich wel zorgen maken over de privacy. Ook hier is de verklaring simpel. Er zijn altijd mensen, die wel snappen hoe een systeem werkt of de bredere principes helder op het netvlies hebben. In die categorie vallen bijvoorbeeld veel Webwereld-lezers. Voor hen is de techniek niet vreemd, eng of onbegrijpelijk. Zij kunnen een weloverwogen hierover nadenken en een mening formuleren.
Voor sommigen zijn de privacyrisico’s een prominent onderdeel, omdat zij vrezen dat er nu of in de toekomst misbruik van hun reisgegevens kan worden gemaakt. Daar hoor je ook geluiden dat de opslag wel bedoeld kan zijn voor de fiscus, maar dat meer partijen in die datavijver gaan vissen. Die groep zal zich al heel snel gaan verzetten tegen de introductie van de kaart om opslag van gegevens in een database te verhinderen.
Andere mensen, die de systemen ook begrijpen, staan anders in de privacydiscussie en komen tot een andere conclusie. Zij kijken bijvoorbeeld met de blik dat er integer met de opslag zal worden omgegaan. Of is er geen schroom, omdat er niets aan de hand is als je niets te verbergen hebt. Zij zullen zich niet verzetten en vooral zich op andere discussies richten. Rond privacy lijken de voors en tegens zich te vormen rond het vertrouwen in de Nederlandse rechtsstaat nu en over zeven jaar.
De enkele, ogenschijnlijk veel omvattende, conclusie beslaat veel verschillende groepen reizigers. Misschien is het tweede statement over de media juist wel een compliment aan ons adres. Als de journalistiek het onderwerp op de kaart zet dan komen mensen in actie. Dat katalyseert het proces, waardoor er nu waarborgen worden gezocht om de privacy beter te garanderen. Dat vergroot de groep met reizigers die het systeem ietwat begrijpen en neemt een deel van de weerstand tegen de OV-chipkaart weg.
